Obrzędy wstępne otwierają Mszę Świętą i pomagają zgromadzonym utworzyć wspólnotę oraz przygotować się do słuchania słowa Bożego i sprawowania Eucharystii. Obejmują wejście, pozdrowienie, akt pokuty, wezwania „Panie, zmiłuj się nad nami”, hymn „Chwała na wysokości Bogu” oraz kolektę. Nie wszystkie te elementy występują w każdej celebracji w identycznej formie.
Początek Mszy nie jest jedynie czasem oczekiwania na czytania. To pierwsza część wspólnej modlitwy, w której wierni odpowiadają na pozdrowienie kapłana, uznają swoją grzeszność, proszą o miłosierdzie i przyłączają się do modlitwy Kościoła. Po kolekcie rozpoczyna się liturgia słowa z czytaniami, psalmem i Ewangelią.
Wejście i pozdrowienie ołtarza
Gdy wierni są zgromadzeni, kapłan wraz z usługującymi udaje się do ołtarza. Wejściu może towarzyszyć śpiew, który rozpoczyna celebrację i pomaga zgromadzonym zjednoczyć się w modlitwie. Jego tekst może nawiązywać do okresu liturgicznego albo obchodzonego dnia.
Po dojściu do prezbiterium kapłan i usługujący oddają cześć ołtarzowi. Kapłan całuje ołtarz, a w niektórych celebracjach używa się także kadzidła. Są to znaki czci związane z miejscem sprawowania Eucharystii. Franciszek w katechezie o Mszy wyjaśniał, że ołtarz jest symbolem Chrystusa.
Po zakończeniu śpiewu na wejście kapłan i wierni czynią znak krzyża. Następnie kapłan pozdrawia zgromadzonych, którzy odpowiadają na jego słowa. Ten dialog wyraża, że liturgię sprawuje zgromadzony Kościół: celebrans przewodniczy modlitwie, a wierni uczestniczą w niej przez odpowiedzi, śpiew, słuchanie i milczenie.
Akt pokuty: wspólna prośba o miłosierdzie
Po pozdrowieniu kapłan wzywa uczestników do aktu pokuty. Następuje krótka chwila ciszy, a potem wspólnota posługuje się jedną z przewidzianych form. W dobrze znanej modlitwie „Spowiadam się Bogu wszechmogącemu” każdy wypowiada wyznanie w pierwszej osobie, choć czyni to razem z innymi.
Akt pokuty przypomina o potrzebie nawrócenia i o tym, że człowiek staje przed Bogiem, prosząc o Jego miłosierdzie. Wspólne wypowiadanie modlitwy nie wymaga publicznego opowiadania o osobistych grzechach. Jest natomiast zaproszeniem do szczerości i osobistej refleksji.
Akt pokuty we Mszy nie zastępuje sakramentu pokuty i pojednania. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego zaznacza, że kończąca go modlitwa kapłana nie ma skuteczności rozgrzeszenia sakramentalnego. W pytaniach dotyczących własnej sytuacji i przygotowania do sakramentu warto zwrócić się do spowiednika.
Dlaczego po akcie pokuty pojawia się „Panie, zmiłuj się nad nami”?
Wezwania „Panie, zmiłuj się nad nami”, znane również jako Kyrie eleison, są wołaniem skierowanym do Pana. Zgromadzeni oddają Mu w nich cześć i proszą o miłosierdzie. Zwykle następują po akcie pokuty, chyba że zostały już włączone do zastosowanej formy tego aktu.
W niektórych niedzielnych celebracjach akt pokuty może zostać zastąpiony błogosławieństwem wody i pokropieniem wiernych na pamiątkę chrztu. Nie oznacza to, że każda parafia ma obowiązek stosować tę formę w każdą niedzielę. Przebieg zależy od przewidzianych w księgach liturgicznych możliwości oraz charakteru celebracji.
Kiedy śpiewa się hymn „Chwała na wysokości Bogu”?
„Chwała na wysokości Bogu” jest hymnem uwielbienia. Zgromadzeni wysławiają w nim Boga i zwracają się z błaganiem do Chrystusa. Hymn można śpiewać albo recytować, zgodnie z zasadami przewidzianymi dla liturgii.
W zwykłym porządku hymn wykonuje się w niedziele poza Adwentem i Wielkim Postem, a także w uroczystości, święta oraz podczas szczególnie uroczystych celebracji. Dlatego jego brak w niedzielę Adwentu nie oznacza, że został przypadkowo opuszczony. Z kolei obchodzona w tym okresie uroczystość może mieć własny, odmienny od zwykłego dnia porządek.
Znaczenie ma ranga dnia w kalendarzu liturgicznym. Więcej o tym, czym różnią się uroczystość, święto i wspomnienie, wyjaśnia osobny przewodnik. Nie trzeba jednak samodzielnie rozstrzygać wszystkich wyjątków: porządek konkretnej Mszy ustala się według właściwego kalendarza i ksiąg liturgicznych.
Kolekta: modlitwa po wezwaniu „Módlmy się”
Obrzędy wstępne kończy kolekta. Kapłan wzywa wiernych do modlitwy słowami „Módlmy się”, po czym wszyscy przez chwilę zachowują milczenie. Jest to czas, by stanąć przed Bogiem i w sercu przedstawić Mu swoje prośby. Następnie kapłan wypowiada modlitwę, która wyraża charakter danej celebracji.
Na jej zakończenie wierni odpowiadają „Amen”. W ten sposób przyłączają się do modlitwy i uznają ją za swoją. Kolekta nie jest więc prywatnym tekstem celebransa, choć to on wypowiada ją w imieniu zgromadzenia.
Słowo „kolekta” bywa kojarzone ze zbieraniem ofiar, ale w tym miejscu oznacza modlitwę. W katechezie poświęconej obrzędom wstępnym Franciszek wyjaśniał jej związek ze zbieraniem modlitewnych intencji wiernych. Po odpowiedzi „Amen” zgromadzeni przygotowują się do wysłuchania pierwszego czytania.
Jak obrzędy wstępne łączą się z dalszą częścią Mszy?
Każdy z początkowych znaków ma własne znaczenie, ale razem prowadzą ku dalszej celebracji. Śpiew i pozdrowienie pomagają zgromadzonym wejść we wspólną modlitwę. Akt pokuty i wezwania o miłosierdzie przypominają o potrzebie nawrócenia, hymn wyraża uwielbienie, a kolekta zbiera modlitwę Kościoła przed czytaniami.
Po liturgii słowa następuje liturgia eucharystyczna obejmująca przygotowanie darów, modlitwę eucharystyczną i Komunię. Obie główne części Mszy są ze sobą ściśle związane. Obrzędy wstępne pomagają uczestniczyć w nich uważnie od samego początku.
Warto więc, jeśli to możliwe, sprawdzić wcześniej godzinę celebracji i przyjść przed jej rozpoczęciem. Gdy parafia zmienia rozkład nabożeństw, pomocne są jej aktualne ogłoszenia; wskazówki dotyczące tego, jak sprawdzić zmianę godziny Mszy, ułatwią znalezienie właściwej informacji.
Najczęstsze pytania
Czy obrzędy wstępne zawsze wyglądają tak samo?
Nie. Przepisy przewidują różne formy niektórych elementów, a hymn „Chwała” nie występuje każdego dnia. Ponadto w niektórych celebracjach połączonych ze Mszą obrzędy wstępne pomija się albo sprawuje w szczególny sposób, zgodnie z księgami liturgicznymi.
Czy chwila ciszy po słowach „Módlmy się” oznacza przerwę?
Jest częścią modlitwy. Daje zgromadzonym możliwość osobistego skupienia przed kolektą wypowiadaną przez kapłana. Podobnie krótkie milczenie przed aktem pokuty pomaga przygotować się do wspólnego wyznania i prośby o miłosierdzie.
Czy trzeba znać wszystkie odpowiedzi na pamięć?
Osoba, która dopiero poznaje liturgię, może stopniowo uczyć się odpowiedzi i obserwować przebieg celebracji. Pomocna bywa książeczka do nabożeństwa lub mszalik. W razie pytań o znaczenie gestów czy modlitw można porozmawiać z duszpasterzem.
Źródła
- Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, rozdział II — Komisja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski.
- Franciszek, katecheza o obrzędach wstępnych Mszy Świętej, 20 grudnia 2017 r. — Stolica Apostolska.